İki Özel İnsan'ın Gözüyle Sürrealizm “Modernizm'in Ayak Sesleri” Daniel Filipacchi ve Nesuhi Ertegün Koleksiyonları *

Sanat tarihinin özel insanların destekleriyle şekillendiğini bilmek, bizi olağanüstü kişiliklerin sanatla kurduğu ilişkiye hayran kalmaktan alıkoyamıyor. Burada arkadaşlıklarıyla şekillenen Sürrealist sanat sevgisini dünyanın en önemli özel koleksiyonlarına dönüştüren iki özel adamdan söz edeceğiz: Nesuhi Ertegün (1917-1989) ve Daniel Filipacchi (1928). Sürrealist resmin müzeler dışındaki en önemli hazinesini beraber oluşturan biri Türk biri İzmirli levanten bir aileden gelen İtalyan kökenli Fransız bu iki arkadaşı birleştiren en önemli özellik ikisinin de birer sanatsever dünya vatandaşı olmalarıdır. Dünya onların inşa ettikleri Sürrealist sanat hazinesini büyük bir sergi ile tanıdı. 4 Haziran-12 Eylül 1999 tarihleri arasında New York'ta Solomon Guggenheim Müzesinde "iki Özel Göz: Daniel Filipacchi ve Nesuhi Ertegün" adlı sergide her iki koleksiyoncunun 1000'e yakın eseri yer aldı. Serginin iki ciltlik katalogu eserlerin ihtişamını çok iyi yansıtır; Frida Kahlo ve Dali'den birer resmin bulunduğu ceket kılıf ve 980 eserin resmini içeren 900 sayfalık iki cilt kendi başına bir sanat eseri gibi. Bu iki koleksiyonun dünyaya açıldığı tek sergi Daniel Filipacchi'ye Solomon Guggenheim Müzesi'nin direktörü Thomas Krens'in önerisi ile ortaya çıkar. Ertegün Koleksiyonu'nu 1989 yılında vefat eden Nesuhi Ertegün'ün eşi Selma Hanım temsil eder. Sürrealist sanatın Amerika kıtasında en geniş ve anlamlı sergisi olan bu organizasyon aynı zamanda özel koleksiyoncuların bir sanat akımını desteklemek ve insanlık kültür mirasına zenginlik katmak için ne denli önemli işler yapabileceklerini de gösterir. Koleksiyonun ayrıntılarına girmeden önce Sürrealizm'in sanat tarihindeki yerini kısaca hatırlayalım.

İki dünya savaşı arasında insanlığın yaşadığı büyük sarsıntının düşünce ve estetiğin öncüsü sanatçıları derinden etkilemesi çok doğaldı. Ama şaşırtıcı olan, 1900 yılında Sigmund Freud ile başlayan bilinçaltını analiz etme eğiliminin, rüyaların ve fantazmanın gerçeğe, klasiğe ve geleneksele karşı böylesine keskin bir başkaldırıya dönüşmesi idi. Sürrealist akım, Dadaizm'in ve sonrasında Soyut Expresyonizm'in devamı olarak şekillenirken, ilk çıkışını ve ideolojik temelini edebiyat ile akımın öncüsü Fransız Şair Andre Breton "Sürrealizmin Manifestosu" ile 1924 yılında ortaya koydu. Gerçeklik artık bastırılmış arzular, rüya imajları ve bilinçaltı ile yorumlanacak ve sanat dünyası Dadaizm'in yıkıcı darbesinden sonra yeni bir şok dalgası daha yaşayacaktı. Bu dalgada insanın görmek istemediği her şey su yüzüne çıkacaktı. İnsan ruhunun Pandora kutusunu sanatçılar açmıştı bir kez. Artık geriye dönülmeyecek biçimde günahlar, arzular, kabuslar ortaya çıkmış ve sanat eserleri sadece duygu ve duyularımıza değil, bilinçaltımıza da ayna tutmaya başlar. Sürrealizm'in edebiyatçıları Andre Breton, Guillaume Apollinaire, Arthur Rimbaud, Isidore Ducasse, Paul Eluard, Louis Aragon, Fransa'da filizlenip kısa sürede tüm Avrupa'ya yayılan biçimde seslerini yükseltirler. Paris'te yayınlanan 'Sürrealist Devrim' adlı dergi bu akımın güçlü öğretisini kitlelere yayar, sanatçılar anne babalara "Çocuklarınıza rüyalarınızı anlatın!" diye uyarıda bulunur, siyasi yönetime ise "Hapishaneleri açın", "Orduları dağıtın" diye nutuklar çekerler. Öncü ressamlar arasında Hans Bellmer, Max Ernst, Giorgio de Chirico, Rene Magritte, Marcel Duchamp, Man Ray, Juan Miro, Salvador Dali, Andre Masson, Antonin Artaud, Yves Tanguy gibi büyük sanatçılar vardır. Müzik ve dansa taşınamayan Sürrealizm sinemaya Louis Bunuel ile adım atar. Sürrealistler büyük ölçüde caz severler ama müziği değil de edebiyatı ve görselliği değiştirmeyi tercih ederler. Picasso da bu akımda eser verir ama o Dali gibi sadece Sürrealist olmaz.

1930'lardan sonra plastik sanatlardaki tüm önemli gelişmeler Sürrealizm'in etkisi altında gerçekleşir. Plastik sanatların kullandığı malzemeler de Sürrealizm ile çeşitlenir. Kolaj tekniği zenginleşir, resimde frotaj (sürtme), flotaj (akıtma), grataj (sıyırtma), fümaj (dumanlama), dekalkomania (iki kağıt arasına boya koyarak resim yapma tekniği ile gerçekleştirilemeyecek görüntüler elde etme). Objeler, eşyalar kendi çerçeveleri dışına çıkarılıp sembolleştirilirler. Sürrealistler dış ve iç dünyalar arasında gidip gelirken tüm algılarımızı altüst eden oyunlar oynamayı başarırlar. Birbirinin içinden çıkan organlar, eşyalarla ve hayvanlarla ortak bedenler oluşturan insan parçaları, Rene Magritte ve Max Ernst'in aynı tuval üstünde imzasını taşıyan 'Bu Bir Elma Değildir' ibareli kuş kafesli elma resmi, Paul Delvaux'un ölüm ile yaşamı yan yana getiren resimleri, Picasso'nun enigmatik kadınları, Dali'nin eriyen imajları, hep düş ve gerçeği, bilinçaltı ile bilinci şoke eden kompozisyonlarla bütünleştirdiler ve bize gerçekliğin gerçeküstü aracılığıyla nasıl yorumlanacağını gösterirler. Timothy Baum Paris'te yayınlanan akımın bayraktarı " La Revolution Surrealiste " makalesinde çok sevdiği Sürrealizm'i şöyle ifade ediyor:" O 20. yüzyılın en yoğun ve ciddi konularından biri olarak zihnin, yaşamın ve kültürün ayrı bir krallık alanıdır; aynı Monaco'nun Avrupa'dan, Vatikan'ın İtalya'dan ayrı olması gibi.

Hachette-Filipacchi medya imparatorluğunun patronlarından olan Daniel Filipacchi'nin babası İzmir doğumlu İtalyan kökenli bir Levantendir ve 1922 yılında Yunan Savaşı döneminde Türkiye'den Marsilya'ya kaçar. Daniel 1928 yılında Paris'te doğar. Ahmet Ertegün'ün ağabeyi olan 1917 doğumlu Nesuhi Ertegün ise Sorbon'da okuduğu 1930'lu yıllarda Paris'in sanat ve hareket dolu yaratıcı ortamından ilham almış entelektüel bir birikime sahiptir. Kardeşi Ahmet'in kurduğu Atlantic Records ile Amerikan caz dünyasına birçok sanatçı kazandıran başarılı ve zengin işadamı Nesuhi ile Daniel'in yolları 1957 yılında New York'ta kesişir. Paris ve New York sevgileri, koleksiyonculuk ve caz merakları onların yakın arkadaş olarak birleştirecek, Sürrealist sanatı birlikte keşfedecekleri bir yolculuğu başlatacaktır. Daha ilk karşılaşmalarında kırık İngilizcesi için özür dileyen Filipacchi'yi Paris aksanlı mükemmel Fransızcası ile rahatlatan Nesuhi Ertegün daha sonra Rimbaud'un "Cehennemde Bir Mevsim" şiirini ezbere okuması onu iyice şaşırtacaktır. Daniel, Sürrealist edebiyatı Nesuhi'den öğrenip merak sardığını anlatıyor. Filipacchi, dünyanın en büyük yayın imparatorluklarından Hachette Filipacchi'nin patronudur. Action Auto Moto, Elle France, Entrevue, France Dimanche, Ici Paris, Joystick, le Journal de Mickey, Onze Mondial, Parents, Paris Match, Jeune & Jolie, Pariscope, Photo, Premiere, Tele 7 Jours, Top Famille Magazine and TV Hebdo dergilerinin yanında Amerika'da da yayınları bulunan Daniel, çok özel ressamların ilk kitaplarını yapmaktan da büyük zevk duyar. Hans Bellmer, Dorothea Tanning, Enrico Baj, Konrad Klapheck ve Oscar Dominguez'in kitaplarını yayınlayan Filipacchi bunlardan zarar etse bile duyduğu haz ona yeter. Kardeşi Ahmet ile birlikte Cosmos futbol takımının sahibi olan Nesuhi'nin futbol sevgisi ve Daniel'in kayak zevki dışında her alanda ortak ilgileri olan bu iki arkadaş, birlikte seyahat ederek, sanatçılarla arkadaşlıklar kurarak kah tatlı bir rekabet içinde, kah birbirlerine sürpriz resimler hediye ederek Sürrealizm koleksiyonlarını genişletirler.

Tanıştıktan 30 yılı aşkın bir süre sonra 1989 yılında Nesuhi Ertegün'ü kaybeden Daniel'i tek teselli eden şey, birlikte inşa ettikleri muazzam koleksiyon olur. Nesuhi Ertegün'ün vefatından 10 yıl sonra gerçekleşen sergi ve katalogu gerçekten bu koleksiyonun görkemine layıktır. Amerika böyle bir Sürrealizm koleksiyonunu ilk kez izler ve bu sergi özel koleksiyonculara ait en önemli Sürrealist eserler topluluğu olarak tarihteki yerini alır. Giorgio de Chirico, Joseph Cornell, Salvador Dali, Max Ernst, Rene Magritte, Man Ray, Yves Tanguy, Pablo Picasso, Joan Miro, Dorothea Tanning, Hans Bellmer, Joseph Cornell, Frida Kahlo, Enrico Baj, Oscar Dominguez, Andre Masson, Man Ray'in de aralarında bulunduğu büyük sanatçıların yağlıboya, kara kalem, heykel, kolaj, fotoğraf ve diğer objelerden oluşan eserleri Sürrealizm'in keskin diliyle insanları bir kez daha şaşırtıp hayran bırakırlar. Birçok sanatçı, kendileri daha tanınmamış ve hiç para kazanmıyorken eserlerine değer veren bu iki adamla yakın arkadaş olurlar. Rene Magritte, Max Ernst, Hans Bellmer, Yves Tanguy bunlardan bir kaçıdır. Paris'te Cafe des Flore, Le Deux Magots gibi St. Germaine Des Pres cafeleri ile Latin Quarter cafe ve brasserieleri, sanat galerileri ve Filipacchi'nin Sandra Peterson ile paylaştığı evi bu dostlukların, alışverişlerin tanığı olur. Nesuhi Ertegün'ün caz dünyasında yıldızlaştırdığı Ray Charles, John Coltrane, Jasper Van't Hof, Astor Piazzolla, Gary Burton ve daha birçok ünlü sanatçı, onun caz, ritim ve blues sevgisini dünyaya sanatçı sunarak ifade ettiğini gösterir. Sürrealist sanat koleksiyonu da Guggenheim'de 1999 yazında yapılan bu dev sergi ve dev katalogu ile sanat dünyasına armağan edilir.

Yayıncılık imparatoru Filipacchi'nin şu sözleri dolar milyonerleri arasında bile sanata yatırım yaparken para sorunu olabileceğini göstermesi açısından ilginç: "Nesuhi aldığı bir eseri katiyen elden çıkarmak istemezdi. Aldığı tüm eserleri aynı derecede sevmese dahi, bazılarını bana ve başka dostlarına hediye eder ama para için satmazdı. Ben ise çok beğendiğim bir resmi alabilmek için Nesuhi kadar çok param olmadığından zaman zaman elimdeki koleksiyondan satış yapmak zorunda kalırdım". ("İki Özel Göz" sergi kataloğunda yer alan David Sylvester'in Filipacchi röportajından) Biz Türklerin dünya çapında saygı gören ünlülerimizden olan Nesuhi Ertegün ile gurur duymamızı onun hem müzik, hem plastik sanatlar alanında öncü olması ve büyük adam olarak kabul edilmesinin yanı sıra Filipacchi'nin şu sözleri çok güzel açıklıyor: "Bana Türk ressam Abidin Dino'nun resimlerini gösterirken gözleri parlıyordu. İkimizin de en rahat ettiği kent New York'tu ve sanatı işimizle birleştirdiğimiz için alanımız tüm dünya idi. Ama Nesuhi her şeyden önce bir Türk olarak kaldı".

Kaynakça > Sürrealizm: Two Private Eyes Baskı: Solomon R. Guggeinheim Museum

*Artist Dergisi, Nisan 2005